Eskiden okuldan gelip her şeyi anlatan çocuk artık odasına giriyor, kapıyı kapatıyor ve akşam yemeğinde tek kelime etmiyor. Ebeveyn bu sessizliği çoğu zaman bir şeyi yanlış yaptığının işareti olarak okuyor; endişe ile kırgınlık arasında gidip geliyor.
Oysa bu değişim çoğu zaman bir sorunun değil, gelişimin işareti. Ergenin görevi ayrışmak. Kendine ait bir zihin, bir alan, bir kimlik kurmak. Sorun ayrışmanın kendisi değil; ayrışma sırasında bağın kopması.
Kapı neden kapanıyor: Ergenler neden iletişime kapalı?
Ergen beyninde duygu merkezleri hızla gelişirken planlama ve dürtü kontrolünden sorumlu prefrontal korteks gelişimini yirmili yaşların ortasına kadar sürdürüyor. Bu asimetrinin üç sonucu var: duygular yoğun yaşanıyor, riskler küçümseniyor ve eleştiri tehdit gibi algılanıyor.
Buna bir de akran onayının ebeveyn onayından daha belirleyici hâle gelmesi ekleniyor. Bu size karşı alınmış bir tercih değil, gelişimsel bir öncelik değişimi. Ebeveynler bunu duyduğunda genellikle rahatlıyor.
Ebeveynlerin en sık yaptığı hatalar
Soruyla başlamak bunların ilki. “Okul nasıldı?” sorusu genellikle “iyi” yanıtını alıyor, çünkü sorgu hissi veriyor. Kendinizden bir şey paylaşmak kapıyı daha çok açıyor.
Anında çözüm sunmak ikincisi ve en yaygın olanı. Ergen bir sorunu anlattığında ilk ihtiyacı çözüm değil, duygusunun tanınması. Çözüm çok erken geldiğinde “beni anlamadın” olarak kaydediliyor. Ebeveynin niyeti yardım etmek olduğu için bu geri bildirim genellikle incitiyor, ama gerçek.
Duyguyu küçültmek de aynı yerden geliyor. “Bu kadar büyütülecek bir şey değil.” Niyet rahatlatmak, ulaşan mesaj duygunun geçersiz olduğu.
Her konuşmayı derse çevirmek ise kapıyı en hızlı kapatan şey. Ergen konuşmanın sonunda bir öğüt geleceğini öngörüyorsa konuşmaya hiç başlamıyor.
Mahremiyet konusu ayrı bir başlık. Telefonunu gizlice kontrol eden ebeveynler genellikle haklı bir kaygıdan hareket ediyor ve buldukları şey de bazen gerçekten endişe verici oluyor; ancak o kontrolün ortaya çıktığı gün, elde edilen bilginin değerinden çok daha fazlasını kaybettiriyor, çünkü ergen bundan sonra sizinle paylaşacağı her şeyi bu ihlalin süzgecinden geçirmeye başlıyor. Güvenlik kaygınız varsa bunu açıkça konuşmak hem daha etkili hem daha onurlu.
Son olarak sınırı öfke anında koymak. Öfkeyle konulan kural genellikle abartılı oluyor, uygulanamıyor ve geri alınıyor. Uygulanamayan her kural, sonraki kuralın inandırıcılığını da düşürüyor.
Bağı zedelemeden sınır koymak
Sınırsızlık ergen için güvenli değil. Ama sınırın nasıl konduğu, ne olduğundan daha belirleyici.
İşe yarayan şey üç parçalı: ilişki, net kural, öngörülebilir sonuç.
Kuralı sakin bir zamanda, tartışmanın dışında konuşmak gerekiyor. Mümkün olan yerde birlikte belirlemek daha da iyi; ergen kendi koyduğu kurala belirgin biçimde daha çok uyuyor. Sonucu baştan söylemek ve uygulamak şart, ama tehdit değil bilgi olarak: “Saat 23’ü geçerse hafta sonu planı bir hafta ertelenir.”
Bir de pazarlık alanını ayırmak var. Kıyafet ve müzik pazarlığa açık. Alkol, ehliyetsiz araç kullanmak ve güvenlik değil. Bu ayrımı yapan ebeveynler her konuda savaşmaktan kurtuluyor.
Kapıyı açan küçük şeyler
Araba yolculukları. Birlikte yemek hazırlamak. Geç saatte mutfakta karşılaşmak.
Ergenler genellikle yüz yüze ve doğrudan değil, yan yana ve dolaylı konuşuyor. Göz temasının zorunlu olmadığı ortamlar konuşmayı kolaylaştırıyor. Ebeveynlere en çok verdiğim tavsiye, önemli konuşmayı masaya oturarak değil yürürken ya da araba kullanırken açmak.
İkincisi ilgi duyduğu şeye gerçekten merak göstermek. Oyununun adını öğrenmek, dinlediği şarkıyı sormak küçük görünüyor ama “beni ciddiye alıyor” mesajı taşıyor.
Amaç her konuyu konuşabilmek değil zaten. Amaç, bir şey ters gittiğinde size gelebileceğini bilmesi.
Ne zaman destek almalı
İçine kapanma iki üç haftadan uzun sürüyor ve okulla arkadaşlıkları etkiliyorsa, uyku ya da iştahta belirgin değişim varsa, öfke patlamaları eve zarar verecek düzeye ulaştıysa ya da madde ve alkol kullanımından şüpheleniyorsanız beklemenin faydası yok.
Kendine zarar verme izleri ya da bu yönde sözler varsa gecikmeden bir uzmana başvurun. Bu maddeyi diğerlerinden ayırıyorum.
Ergen gelmeyi reddediyorsa süreç ebeveyn danışmanlığıyla da başlatılabiliyor ve bu hiç de nadir bir durum değil. Zorlayarak getirilen ergenle çalışmak yürümüyor; evdeki iletişim düzeni değiştiğinde çoğu ergen gelmeye kendisi açık hâle geliyor. Ayrıntılar çocuk ve ergen danışmanlığı ve aile danışmanlığı sayfalarında.
