Hipnoz deyince çoğu insanın aklına aynı sahne geliyor: sallanan bir saat, “gözleriniz ağırlaşıyor” diyen bir ses ve sahnede kendini tavuk sanan bir gönüllü. Bu sahne hipnozu hem olduğundan daha gizemli hem de olduğundan daha güçsüz gösteriyor.
Gerçekte hipnoz, insan dikkatinin bilinen ve ölçülebilen bir hâli. Beyin görüntüleme çalışmalarıyla izlenebiliyor, belirli durumlarda tıpta destekleyici yöntem olarak kullanılıyor ve Türkiye’de uygulanması mevzuatla düzenlenmiş durumda. Bu yazıda hipnozun ne olduğunu, nasıl yapıldığını, beyinde neyin değiştiğini ve neyi yapamadığını anlatmak istiyorum.
Baştan bir şeyi belirteyim: psikolojik danışman olarak hipnoz uygulamıyorum; mevzuat buna izin vermiyor. Ama bu konuda çok soru alıyorum ve internette dolaşan bilgilerin önemli bir kısmı ya abartılı ya da yanlış. Bu yazı o soruların yanıtı.
Hipnoz nedir?
Amerikan Psikoloji Derneği’nin hipnoz bölümü hipnozu şöyle tanımlıyor: dikkatin odaklandığı, çevresel farkındalığın azaldığı ve telkinlere yanıt verme kapasitesinin arttığı bir bilinç hâli.
Bu tanımda üç parça var ve üçü de önemli.
Odaklanmış dikkat. Zihin tek bir şeye (bir sese, bir imgeye, bir bedensel duyuma) yoğunlaşıyor.
Azalan çevresel farkındalık. Odağın dışında kalan uyaranlar arka plana çekiliyor. Kaybolmuyorlar, sadece önemini yitiriyorlar.
Artan telkin yanıtı. “Kolunuz hafifliyor” gibi bir cümle, olağan durumda bir fikir olarak kalırken hipnoz sırasında bir deneyime dönüşebiliyor.
Bu hâl aslında hepimizin tanıdığı bir şey. Bir kitaba öyle dalıyorsunuz ki adınızın seslendiğini duymuyorsunuz. Her gün gittiğiniz yolu araba kullanarak tamamlıyorsunuz ve yolun son on dakikasını hatırlamıyorsunuz. Bir film sahnesinde gerçekten korkuyorsunuz, oysa ekranda olduğunu biliyorsunuz. Bunların hiçbiri hipnoz değil, ama aynı ailenin üyeleri: dikkatin daralıp bir deneyimin içine gömüldüğü anlar.
Hipnozu bunlardan ayıran şey, bu hâlin bilinçli olarak, belirli bir amaçla ve bir yapı içinde oluşturulması.
Hipnoz uyku değil
Kelime Yunanca uyku anlamına gelen “hypnos”tan geliyor ve bu adlandırma 19. yüzyıldan kalma bir yanlış anlamanın ürünü. Hipnoz sırasında beyin dalgaları uykudaki örüntüyü göstermiyor. Kişi uyanık, çoğu zaman çevresinin farkında ve seansın büyük bölümünü sonradan hatırlıyor.
Hipnozla ilgili en yaygın endişelerden biri de hipnozdan çıkamamak.
Hipnozda “takılıp kalmak” diye bir şey yok. Uygulayıcı seansı sonlandırmasa bile kişi ya kendiliğinden olağan dikkat hâline dönüyor ya da hafif bir uykuya geçip uyanıyor. Uygulayıcı odadan çıksa bile durum bu.
Hipnoz nasıl yapılır?
Tıbbi ya da klinik bağlamda yapılan bir hipnoz seansının genel yapısı kabaca şöyle:
Ön görüşme. Kişinin öyküsü alınıyor, hipnozdan ne beklediği konuşuluyor ve yanlış inançlar düzeltiliyor. Hipnozun uygun olmadığı durumlar bu aşamada eleniyor. Sağlık Bakanlığı, uygulamadan önce aydınlatılmış onam formu imzalanmasını şart koşuyor.
İndüksiyon (başlatma). Dikkati daraltmaya yönelik yönergeler veriliyor. Bu bir noktaya bakmak, nefesi saymak ya da bedeni bölge bölge gevşetmek olabiliyor. Sallanan saatin teknik olarak hiçbir özel işlevi yok; sadece bakılacak bir nokta.
Derinleştirme. Merdivenden inmek, sayıları geriye doğru saymak gibi imgelerle odak yoğunlaştırılıyor.
Çalışma aşaması. Seansın asıl amacına yönelik telkinler ve imgeleme burada yapılıyor. Ağrının algısını değiştirmek, kaygı verici bir durumu sakin biçimde zihinde prova etmek ya da bir dürtüyle arasına mesafe koymak gibi.
Sonlandırma. Kişi kademeli olarak olağan dikkat hâline geri getiriliyor ve deneyim birlikte konuşuluyor.
Burada dikkat çekmek istediğim nokta şu: hipnozun kendisi bir tedavi değil, tedavinin içinde yapıldığı bir zemin. İyileşmeyi sağlayan şey hipnoz hâli değil, o hâl içinde yapılan çalışma. Bu yüzden hipnoz literatürde genellikle “tek başına yöntem” olarak değil, başka bir yaklaşıma eklenen destek olarak ele alınıyor.
Hipnoz nasıl çalışır? Beyinde ne oluyor?
Uzun yıllar boyunca hipnozun “gerçek” bir durum mu, yoksa insanların beklentiye uygun davranmasından mı ibaret olduğu tartışıldı. Beyin görüntüleme çalışmaları bu tartışmayı büyük ölçüde değiştirdi.
Stanford Üniversitesi’nden David Spiegel ve ekibinin 2016’da yayımladığı çalışmada, hipnoza yüksek yatkınlığı olan kişilerde hipnoz sırasında üç değişiklik görüldü:
Önemli olanı izleyen bölgede yatışma. Beynin “burada dikkat etmem gereken bir şey var mı?” diye sürekli tarama yapan bölgesinin (dorsal ön singulat korteks) etkinliği azaldı. Kişinin hipnoz sırasında dış dünya için daha az kaygılanması bununla uyumlu.
Beden ile zihin arasındaki bağın güçlenmesi. Planlama ve yürütmeden sorumlu bölge (dorsolateral prefrontal korteks) ile bedenden gelen sinyalleri işleyen bölge (insula) arasındaki bağlantı arttı. Telkinlerin kalp atışı, ağrı ya da sindirim gibi bedensel süreçleri etkileyebilmesinin bir açıklaması bu olabilir.
Eylem ile öz farkındalık arasındaki bağın gevşemesi. Aynı planlama bölgesi ile kişinin kendini izlediği ağ (varsayılan mod ağı) arasındaki bağlantı azaldı. Hipnozdaki kişilerin “kolum kendiliğinden kalktı” demesinin, yani bir hareketi yaptığı hâlde onu kendi yapmıyormuş gibi deneyimlemesinin nörolojik karşılığı bu olabilir.
Bir başka çarpıcı bulgu ağrıyla ilgili. Kanadalı araştırmacıların bir deneyinde katılımcıların ellerini sıcak suya koymaları istendi. Hipnozla “ağrının daha az rahatsız edici olduğu” telkini verildiğinde, ağrının şiddetini işleyen bölge aynı kaldı; ama ağrının ne kadar rahatsız edici olduğunu işleyen bölgenin etkinliği değişti. Yani hipnoz ağrıyı ortadan kaldırmıyor, ağrıyla kurulan ilişkiyi değiştiriyor.
Bu bulgular önemli bir şeyi gösteriyor: hipnozdaki kişi rol yapmıyor. Ama aynı bulgular hipnozun sınırlarını da çiziyor. Beyin olağan dışı bir şey yapmıyor; dikkat, beklenti ve beden algısı gibi zaten var olan mekanizmalar daha yoğun biçimde kullanılıyor.
Bilinçaltı meselesi
Popüler anlatımda hipnoz neredeyse her zaman “bilinçaltına ulaşmak” diye tarif ediliyor. Bu ifade kulağa güzel geliyor ama ne demek istediği belirsiz.
Bilimsel açıdan söylenebilecek olan şu: davranışlarımızın büyük kısmı farkındalığımız dışında, otomatik süreçlerle yönetiliyor. Hipnoz bu otomatik süreçlerden bazılarını (dikkat, beden algısı, alışkanlık tepkileri) etkilemeye daha açık hâle getirebiliyor.
Ama hipnoz, içinde unutulmuş anıların düzenli biçimde saklandığı bir kasanın kapağını açmıyor. Bu noktayı ayrıca açmak gerekiyor, çünkü en çok zarar buradan doğuyor.
Hipnoz ve anılar: en önemli uyarı
Hipnoz altında “hatırlanan” şeyler daha canlı ve daha ikna edici geliyor. Ama araştırmalar tutarlı biçimde aynı sonucu gösteriyor: hipnoz anıların doğruluğunu artırmıyor, kişinin o anıya duyduğu güveni artırıyor.
Telkine açık bir zihin, sorulan sorunun içindeki ima ile kendi hayal gücünü birleştirip hiç yaşanmamış bir olayı gerçek bir anı gibi kaydedebiliyor. Bu yüzden pek çok ülkede hipnozla “tazelenmiş” tanıklık mahkemede delil sayılmıyor.
Pratikte bu şu anlama geliyor: çocukluk travmasını “bulmak” ya da “geçmiş yaşamlara dönmek” amacıyla yapılan regresyon seansları, kişiye olmayan anılar yükleyebiliyor ve aile ilişkilerinde onarılması güç kırılmalara yol açabiliyor. Travmatik anılarla çalışmanın güvenli yolu, anıyı aramak değil, zaten hatırlanan ve bugün sorun yaratan anıyı yapılandırılmış bir yöntemle işlemek. EMDR’nin nasıl çalıştığını anlattığım yazıda bu ayrımı ayrıntılı ele aldım.
Hipnoz ne işe yarar, ne için kullanılır?
Sağlık Bakanlığı’nın bilgilendirme sayfasında hipnoz; kaygı bozuklukları, travma sonrası stres, panik atak, fobiler, obezite, sigara bağımlılığı, fibromiyalji gibi bazı kas iskelet sistemi sorunları ve gece altını ıslatma gibi alanlarda destekleyici yöntem olarak sayılıyor. Psikoloji dışında diş hekimliği, üroloji, cerrahi, dermatoloji, eğitim, beslenme ve spor da kullanım alanları arasında.
Bu alanlarda hipnozun nasıl kullanıldığına kısaca bakmak, ne yapıp ne yapamadığını anlamayı kolaylaştırıyor:
Kaygı ve stres. Gevşeme ve odaklanma telkinleriyle bedenin alarm tepkisi yatıştırılıyor. Kaygı verici durumlar (bir toplantı, bir uçuş, bir sınav) zihinde sakin biçimde prova ediliyor.
Panik atak ve fobiler. Korkulan duruma imgeleme yoluyla, kontrollü ve kademeli biçimde yaklaşılıyor. Mantık, bilişsel davranışçı yaklaşımdaki aşamalı maruz bırakmaya çok benziyor; hipnoz bu çalışmayı kolaylaştıran bir zemin olarak kullanılıyor. Panik ataklar hakkında daha fazla bilgi için panik atak yazısına bakabilirsiniz.
Ağrı yönetimi. Kronik ağrıda, fibromiyaljide ve tıbbi işlemler sırasında ağrının algılanış biçimini değiştirmek için kullanılıyor. Yukarıda anlattığım gibi hipnoz ağrıyı ortadan kaldırmıyor, ağrının ne kadar rahatsız edici geldiğini azaltıyor.
Diş hekimliği ve tıbbi işlemler. Diş hekimi korkusu, bulantı refleksi ve ameliyat öncesi kaygıda destek olarak kullanılıyor. Bazı merkezlerde doğum sürecinde ve küçük cerrahi işlemlerde de tercih ediliyor.
İrritabl bağırsak sendromu. Sindirim sistemine yönelik telkinlerin kullanıldığı “bağırsak odaklı hipnoz”, kanıtın en güçlü olduğu alanlardan biri.
Alışkanlıklar: sigara ve kilo kontrolü. En çok reklamı yapılan ama kanıtı en tartışmalı alan. Dürtü anında kişinin kendisiyle arasına mesafe koymasına yardımcı olacak telkinler veriliyor. Tek başına değil, bir bırakma ya da beslenme programının parçası olarak anlamlı.
Uyku sorunları. Uykuya geçişi zorlaştıran zihinsel uyarılmışlığı azaltmak için gevşeme odaklı hipnoz ve kendi kendine hipnoz teknikleri kullanılıyor.
Çocuklarda gece altını ıslatma. Tıbbi bir neden dışlandıktan sonra, davranışsal yöntemlere destek olarak uygulanabiliyor.
Performans ve spor. Sınav, sahne ya da müsabaka öncesi odaklanma ve kaygı yönetimi için kullanılıyor.
Kanıtın gücü bu alanlar arasında aynı değil. Dürüst bir tablo çizmek gerekirse:
Kanıtın görece güçlü olduğu alanlar. Ağrı yönetimi, işlem ve ameliyat öncesi kaygı, ve özellikle irritabl bağırsak sendromu. Bağırsak odaklı hipnoz, ilaç tedavisine yanıt vermeyen irritabl bağırsak sendromunda İngiltere’nin ulusal sağlık kılavuzlarında yer alıyor.
Destekleyici katkının görüldüğü alanlar. Kaygı ve bazı alışkanlık sorunlarında hipnoz, bilişsel davranışçı bir programa eklendiğinde sonuçları iyileştirebiliyor. Kilo kontrolü üzerine yapılan çalışmalarda bu katkı ılımlı.
Kanıtın yetersiz olduğu alanlar. Sigarayı bırakmada hipnozun diğer yöntemlerden daha etkili olduğunu gösteren yeterli kanıt yok. “Tek seansta sigarayı bıraktırıyoruz” ya da “hipnozla on kilo” gibi ilanlar araştırma bulgularıyla örtüşmüyor.
Hipnoz depresyon, psikotik bozukluklar ya da madde bağımlılığı için birincil bir çözüm değil. Bakanlık da bu tablolarda hipnozun yalnızca sertifikalı psikiyatristlerce, yataklı serviste uygulanabileceğini belirtiyor.
Hipnoz zararlı mı?
Yetkili ve eğitimli bir uygulayıcı tarafından, uygun kişiye yapıldığında hipnoz genel olarak güvenli kabul ediliyor. Seans sonrasında baş ağrısı, sersemlik, kısa süreli kaygı ya da duygusal yüzeylenme görülebiliyor; bunlar çoğunlukla geçici.
Riskler üç yerde yoğunlaşıyor:
Uygun olmayan kişiye uygulanması. Psikotik belirtileri olan, ağır disosiyatif yaşantıları olan ya da ağır depresyondaki kişilerde hipnoz belirtileri artırabiliyor. Bu yüzden ön değerlendirme bir formalite değil.
Anıların kurcalanması. Yukarıda anlattığım sahte anı riski, yetkisiz uygulamalardaki en ciddi zarar.
Asıl tedavinin ertelenmesi. Hipnozu mucize bir çözüm olarak gören kişi, ihtiyaç duyduğu tıbbi ya da psikolojik desteği aylarca erteleyebiliyor.
Hipnoz kontrolü kaybettirir mi?
Sahne gösterileri bu inancın ana kaynağı. Ama sahnede olanlar hipnozun gücünü değil, sosyal durumun gücünü gösteriyor. Gösteriyi yapan kişi önce seyirciler arasından en istekli ve en yatkın olanları seçiyor, sonra o kişiler alkış, beklenti ve “oyunu bozmama” baskısıyla dolu bir sahnede bulunuyor.
Hipnoz sırasında kişi değerlerine aykırı bir şey yapmaya zorlanamıyor ve isterse seansı sonlandırabiliyor. Bakanlığın ilkelerinden biri de bu: hipnoz istemeyen hiç kimseye uygulanmamalı.
Bunu söylerken bir noktayı da eklemek istiyorum. “Hipnoz kontrolü kaybettirmez” bilgisi, kişinin tamamen korumasız olmadığını anlatıyor; uygulayıcının etik sorumluluğunu ortadan kaldırmıyor. Telkine açık, gevşemiş ve güvenen bir insanla çalışmak ciddi bir güç ilişkisi. Bu yüzden kimin uyguladığı önemli.
Herkes hipnoz olabilir mi?
Hipnoza yatkınlık, kişiden kişiye değişen ve yaşam boyu oldukça kararlı kalan bir özellik. Küçük bir grup çok yüksek, benzer büyüklükte bir grup çok düşük yanıt veriyor; çoğunluk ortada.
Yatkınlığın zekâ, iradesizlik ya da saflıkla ilgisi yok. Bir deneyimin içine kolayca gömülebilen, hayal gücü canlı insanlar genellikle daha yatkın. Hipnoza yanıt vermemek de bir başarısızlık değil; sadece o yöntemin o kişi için uygun olmadığını gösteriyor.
Hipnoz kimlere uygulanır, kimlere uygulanmaz?
Hipnozun uygun olup olmadığına yöntem değil, kişi ve durum karar veriyor. Bu yüzden her uygulamadan önce bir ön değerlendirme yapılması gerekiyor.
Hipnozun düşünülebileceği kişiler:
- Hipnozu kendi isteğiyle deneyen ve ne olduğunu anlayarak onam veren yetişkinler
- Kaygı, fobi, ağrı, uyku ya da alışkanlık gibi bir hedefi olan ve hipnozu bu hedefe yönelik bir planın parçası olarak kullanacak kişiler
- Diş tedavisi, ameliyat ya da tıbbi bir işlem öncesinde kaygısını yönetmek isteyenler
- Telkinlere belirli düzeyde yanıt verebilen, yani hipnoza yatkınlığı olan kişiler
Hipnozun uygulanmadığı ya da yalnızca özel koşullarda uygulandığı durumlar:
- Hipnoz olmak istemeyen kişiler: Sağlık Bakanlığı’na göre hipnoz istemeyen hiç kimseye uygulanmamalı
- Söyleneni anlama ve değerlendirme yeterliliği bulunmayan kişiler
- Psikotik belirtileri olan kişiler
- Ağır depresyondaki kişiler
- Alkol ya da madde bağımlılığı olan kişiler
- Ağır disosiyatif yaşantıları olan kişiler
Psikotik bozukluk, ağır depresyon ve bağımlılıkta Bakanlık, hipnozun yalnızca hipnoz sertifikası olan psikiyatristlerce ve yataklı serviste uygulanabileceğini belirtiyor. Ağır disosiyatif yaşantılarda ise klinik literatür hipnozdan kaçınmayı ya da çok sınırlı ve dikkatli kullanmayı öneriyor, çünkü hipnoz bu kopma yaşantılarını artırabiliyor. Bunların dışında, ciddi bir tıbbi rahatsızlık için hipnozu tıbbi tedavinin yerine koymak da uygun değil. Hipnoz bu durumlarda en fazla tedaviye eşlik eden bir destek olabilir.
Hipnoza alternatif yöntemler nelerdir?
Hipnozu etkili kılan bileşenlerin çoğu (odaklanmış dikkat, imgeleme, bedensel gevşeme) başka yaklaşımlarda da yapılandırılmış biçimde kullanılıyor. Hipnoz düşünen birinin hedefine göre başvurabileceği başlıca alternatifler şunlar:
Bilişsel davranışçı terapi (BDT). Kaygı, panik, fobi ve alışkanlık sorunlarında kanıtı en güçlü yaklaşımlardan biri. Korkulan durumu zihinde güvenle prova etmek, BDT’de imgeleme yoluyla aşamalı maruz bırakmanın bir parçası. Ayrıntısı bilişsel davranışçı terapi sayfasında.
EMDR terapisi. Bugünü etkilemeye devam eden zor anılar ve travma sonrası tepkiler için. Hazırlık aşamasındaki güvenli yer imgelemesi ve topraklama, hipnozdaki yatıştırıcı imgelemeye benziyor; fark, anıyı aramak yerine zaten hatırlanan anıyı yapılandırılmış biçimde işlemesi. Ayrıntısı EMDR terapisi sayfasında.
Gevşeme ve nefes teknikleri. Nefes vermeyi uzatmak, kasları sırayla gerip bırakmak (aşamalı kas gevşetme) gibi çalışmalar, hipnozdan beklenen bedensel yatışmanın önemli bir kısmını sağlıyor. Bir kısmını kaygıyla baş etme yazısında anlattım.
Farkındalık (mindfulness) temelli yaklaşımlar. Dikkati bilinçli olarak yönlendirmek ve düşüncelere kapılmadan onları izleyebilmek bu yaklaşımların merkezinde. Kabul ve Kararlılık Terapisi (ACT) de bu becerileri kullanıyor.
Rehberli imgeleme. Sakinleştirici bir sahneyi ya da başarılı bir performansı zihinde ayrıntılı biçimde canlandırmak. Sınav, sahne ve spor öncesi kaygıda sık kullanılıyor.
Bunların hiçbiri hipnoz değil. Ama hipnozdan beklenen şeylerin önemli bir kısmına (bedensel yatışma, kaygıyla kurulan ilişkinin değişmesi, bir dürtüyle arasına mesafe koyabilmek) bu yollarla da ulaşılabiliyor ve bunlar kişinin seans dışında kendi başına kullanabileceği beceriler hâline geliyor.
Hipnozu araştırmaya iten şey çoğu zaman bir kaygı, bir alışkanlık ya da uzun süredir çözülemeyen bir sıkıntı oluyor. O sıkıntıyı konuşmak isterseniz bireysel danışmanlık sürecinin nasıl işlediğine göz atabilirsiniz; hipnoz gereken bir durumdaysanız da sizi yetkili bir hekime ya da klinik psikoloğa yönlendiririm.
